Hiç düşündünüz mü, bir mekanda soba veya şömine yakılırken çıkan dumanın her zaman düzgün bir şekilde yükselip kaybolmasını ne sağlar? Özellikle de İstanbul gibi eski binaların ve yeni karma yapılarla dolu bir şehirde hava kalitesi, sakinlerin sağlığı ve binanın güvenilirliği için bacadan çıkan duman akışının doğru hesaplanması hayatımızı oldukça etkiler. Ben de bu şehirdeki onlarca projede, farklı zamanlarda dumanla gelen o odundan ve kömürden yanık kokusunu, duvarın bazı yerlerinde kuruyan is lekelerini ve çatılarda hafif tiz bir rüzgar uğultusunu çok hissettim.
Fark ettiniz mi, eski binalarda dumanı bazen içeride hissedersiniz? Bunun kökeninde genellikle yanlış yapılan baca tasarımları ve eksik akım hesaplamaları yatar. Bir binanın bacasından dumanın rahatça çıkabilmesi için, hem baca yüksekliğinin hem de bacanın çapının doğru belirlenmesi gerekir. "Ne var bunda?" demeyin, olay sadece borunun çapı değil! Hava sıcaklığı, rüzgarın hız ve yönü, hatta binanın çevresindeki diğer yapılar bile dumanın ne kadar kolay çıkacağını etkiliyor.
Son yıllarda, tarihi yarımadada yükselen otel projelerinden birinde, bacadan çıkan dumanın komşu pencereye dolduğu bir sorunla karşılaşmıştık. Sebebini araştırdığımızda, duman akımı hesabının yalnızca kataloğa bakılarak yapıldığını fark ettik. Oysa, sahada gerçek malzemeye dokunup, onun gözeneklerini ellerimle hissedince ve rüzgarda bacadan çıkan dumanın gözümle dans edişini izleyince, işin sadece formülden ibaret olmadığını tekrar anladım.
Baca Duman Akımı Nasıl Hesaplanır
Pratikte baca duman akımı hesaplaması yapılırken, bilmeniz gereken şeylerin başında hava sıcaklıkları, baca yüksekliği ve baca kesit alanı gelir. Baca içindeki sıcak duman, dış hava ile arasında bir sıcaklık farkı yaratır ve bu farkın oluşturduğu basınç sayesinde duman yukarı yükselir. Temelde, aşağıdaki basit formülü çoğunlukla kullanıyoruz:
Çekiş (Pa) = 0.034 x Baca Yüksekliği (m) x [Baca iç sıcaklığı (K) – Dış hava sıcaklığı (K)] / Dış hava sıcaklığı (K)
Kulağa biraz teknik geldi değil mi? Ancak, şöyle düşünün: Baca yüksekliği ne kadar fazlaysa, sıcaklık farkı da ne kadar çoksa, o kadar fazla çekiş olur. Yani duman daha rahat yukarı çıkabilir. Fakat yüksekliğin de bir üst sınırı var; çok uzun bacalarda sürtünmeden dolayı çekiş azalabiliyor.
Baca çapı da çok önemli. Dar bir baca dumanın sıkışmasına, fazla geniş bir baca ise ısı kaybından dolayı çekişin azalmasına yol açar. Bana sorarsanız, şantiyede baca borusunun elinizi dolduracak şekilde, ne ince ne kalın bir dokuda olması en makbulüdür. Yine de, kullanılan yakıt tipine ve sobanın ya da kazanının kapasitesine göre optimum çapı teknik dokümanlardan bulmalısınız. Hatalı çap belirlediğinizde, o eski Rum evlerinde olduğu gibi, soba tütmeye başlar ve tüm odayı boğan ağır bir kokuya davetiye çıkmış olur.
Tabii ki rüzgar koşulları, binanın çatısının nasıl bir eğime sahip olduğu ve çevrede binaların konumu da dumanın çekişini etkiler. Özellikle Boğaz hattında, rüzgarlı havalarda baca ucundan dumanın geri teptiğine hiç şahit oldunuz mu? Bu gibi durumlar için şapka tipi baca başlıkları kullanmak, az da olsa çözüm yaratabiliyor. Yine de en önemli şey, çevresel faktörleri de denklemde hesaba katmak.
Gerçek Bir Örnekten Ve Pratik Öneriler
Sizce, sadece rakamlara bakarak mı bacayı tasarlamak gerekir? Bence işin içine bir de şantiyede nefes almak, duvardan eldeki tuğlanın tozunu temizlemek, dumanın sıcaklığını yüzünüzde hissetmek de giriyor. Geçen yıl Galata'da restore edilen bir apartmanda, bacalardan çıkan dumanın sabah saatlerinde caddeye ağır bir kahverengi sis gibi yayılması mahallede huzursuzluğa sebep olmuştu. Yerinde yaptığımız hesaplamada, baca yüksekliği yetersiz çıkmıştı ve üstelik çatının hemen ardında daha yüksek yeni bir bina, hava akımını bozacak şekilde yükselmişti. Küçük bir yükseklik artırımı ve baca ağzında rüzgar yönlendirici ekleyince, sorun neredeyse anında çözüldü.
Günlük hayatta, pek çoğumuzun gözünden kaçsa da, bir binada bacanın çalışması oradaki yaşamın kalitesini doğrudan etkiler. Bazen hem sesi hem dokusu hem de getirdiği koku ile bacadan çıkan duman bize ev hissini, sobanın huzurunu yaşatır. Fakat yanlış yapılmış bir hesap, kalıcı bir is lekesi veya sürekli bir baş ağrısı olarak kendini gösterir.
Pratik olarak şunu dostça tavsiye ederim: Her zaman binanın mimari planlarını, çevredeki diğer yapıların yüksekliğini ve hâkim rüzgar yönlerini göz önünde tutarak baca tasarımını yapın. İstenen çekişi laboratuvardan ziyade yerinde, gerçek hava koşullarında test edin. Hatta mümkünse, ateşi yakıp çıkan dumanı küçük bir aynayla veya bir miktar tütsüyle izleyin; dumanın hareketini görsel olarak incelemeniz her zaman laftan daha açıklayıcıdır.
Hiç baca dumanı problemiyle karşılaştınız mı? Ya da yaşadığınız binada farklı bir akım sorunu yaşadınız mı? İstanbul'un rüzgarlı sabahlarında kahvaltı sofrasında bir tatsız duman kokusu veya kış akşamı sobalı evde dumanla boğuşmak size neler hissettirdi? Kendi pratik çözümlerinizi paylaşır mısınız? Sizin deneyimleriniz bu işin gerçek özü bence, gelin hikayenizi anlatın!
Kategoriler: GENEL, MİMARİ TANIMLAR
