Hiç düşündünüz mü, yürüdüğünüz kaldırımlar neden bu kadar düzgün ve güvenli ya da yol kenarlarındaki taşlar arasındaki hizalanma nasıl bu kadar muntazam olabilir? Bordür denilen o ayırıcı, yol ve kaldırım arasındaki sınırı belirginleştiren taşlar sayesinde bana kalırsa şehir hem daha kullanışlı hem de çok daha estetik görünüyor. Çoğu insanın dikkat etmediği ama aslında her gün karşılaştığımız bir malzeme bordür taşları.
İstanbul'un kalabalık ve kimi zaman kaotik sokaklarında, yeni bir proje üzerinde çalışırken günün erken saatlerinde, inşaat sahasında yankılanan taş kesme makinelerinin sesi ve tozun buram buram havada gezindiği o atmosfer… O anlarda bordür boyutlandırma, sadece teknik bir süreç olmaktan öte, şehrin nabzına dokunan bir detay haline geliyor. Mesela Bebek'teki o meşhur yürüyüş yolunu tasarlarken taşların pürüzsüz yüzeyine dokunduğumda, malzemenin ne kadar yaşadığını hissetmiştim. Çünkü doğru boyutlandırılmış bir bordür taşı hem yıllara meydan okuyor hem de insanlar için güvenli bir sınır oluşturuyor.
Peki bordür tam olarak ne? Kısaca açıklamak gerekirse, bordür taşı yollar ile kaldırımlar, yeşil alanlarla yürüyüş yolları gibi farklı zeminleri birbirinden ayıran, hem yapısal hem de estetik bir görev üstlenen bir taş türüdür. Beton, doğal taş veya granitten üretilebiliyor. Genellikle düşey ya da eğimli yüzeylerle gelen bordürler, yağmur suyunu yönlendirmekten tutun da araçların kaldırıma çıkmasını önlemeye kadar birçok işleve sahip. Bu yüzden de tasarımda doğru boyut ve yerleşim, projelerin başarısı için vazgeçilmez bir konu haline geliyor.
Pratik Bordür Boyutlandırma Hesaplama Yöntemleri
Neden boyutlandırma bu kadar önemli sorusunun cevabı aslında çok basit. Bir taşı gereğinden küçük seçerseniz kırılır, büyük seçerseniz uygulaması zorlaşır ve maliyeti artar. Tam yerinde bir çözüm bulmak için pratik ve güvenilir hesaplamalar yapmak gerekir. Şimdi, sizce bordür taşı seçerken nelere dikkat etmek gerekir? Elbette sadece uzunluğuna veya kalınlığına değil, fonksiyonuna ve trafiğin yoğunluğuna kadar pek çok etken hesaba katılmalı.
Öncelikle bordürün yüksekliği ve kalınlığı, trafiğin türüne göre belirlenir. Araç trafiğine maruz kalan bir yol kenarı için kullanılan bordürlerin genellikle yüksekliği 20-30 cm, genişliği ise minimum 10 cm ile 20 cm arasında öneriliyor. Kaldırım kenarı veya peyzaj arasında sık kullanılan tipler içinse yükseklik genellikle 10-15 cm civarındadır. Her projenin zemin yapısı, yük taşıma kapasitesi ve tasarım gereklilikleri, bu ölçüleri değiştirebilir. Bu yüzden tek tip bir formül yok ancak birkaç pratik yöntem mevcut.
Hesaplamada işe önce toplam hat uzunluğunu belirleyerek başlamak gerekir. Diyelim ki 100 metre uzunluğunda bir kaldırım yapacaksınız. Kullanacağınız standart bordür taşı uzunluğu 1 metre ise gereken bordür sayısı, toplam uzunluğu taş uzunluğuna bölerek bulunur. Yani 100/1 eşittir 100 adet bordür taşı gerekir. Hesap oldukça basit. Eğer kullanılan taş uzunluğu 50 cm ise 100/0,5 sonucu, 200 adet taş demektir. Dilerseniz yüzde beş gibi bir fire payı eklemek de işinize yarar; çünkü sahada taşlarda darbe, kırık veya yanlış kesim gelebilir.
Malzeme hacmi veya ağırlığı üzerinden hesap yapmak için de taşın eni, boyu, yüksekliğiyle çarpılarak tek bir taşın hacmini bulursunuz. Diyelim ki taşı 100 cm uzunluğunda, 20 cm yüksekliğinde ve 10 cm genişliğinde seçtiniz. Hacmi 0.1 x 0.2 x 1, yani 0.02 metreküp olur. Toplam ihtiyacınız olan hacmi bulmak için bordo hattının toplam uzunluğuna bakıp (örneğin 100 metre), bordürün boyutunu çarparsınız. Yani 100 x 0.1 x 0.2, toplam 2 metreküplük bordür malzemesi gerektirir. Malzeme siparişini ağırlık üzerinden verecekseniz de taşa özel yoğunluk ile hacmi çarpmanız yeterli.
Şunu da belirtmeden geçmek istemem, projelerimde özellikle çok katılımlı mekanlarda (örneğin Kadıköy'deki o canlı sahil yürüyüş yolunda) farklı yükseklik ve genişlikte bordürler kullanıyorum. Çünkü yaya ve bisiklet yolları, park yerleri gibi alanlarda hem işlev hem de görsel bütünlük çok önemli. Bordürün dokusuyla oynayarak ya da malzeme rengini değiştirerek sokaklara yeni bir kimlik kazandırmak ise mimarlıkta şehrin kalbindeki nabzı hissettiren detaylardan biri.
Hiç bir bordür taşına dokunup o soğuk ve pürüzlü yüzeyin kendi hikayesini anlatmaya çalıştığını hissettiniz mi? Bazen küçük bir detay, tüm yapıların kaderini belirliyor. Bordür boyutlarını hesaplarken hem mühendislik hem de estetik bakış açısını birleştirmek gerekiyor. Her proje için farklı yaklaşımlar ortaya çıkıyor. Bence, şehirde yürürken bordürlere bir daha bakınca bu hesaplamaların ve düşüncelerin arkasında yatan emeği göreceksiniz.
Şimdi size sormak isterim, kendi projelerinizde ya da evinizin yakınındaki bir yol çalışmasında gördüğünüz en farklı veya en güzel bordür uygulaması neydi? Gözünüzde canlanan o detayları, hissiyatınızı paylaşır mısınız?
Kategoriler: GENEL, MİMARİ TANIMLAR
